Edukira joan

Indiana

Aldatu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
Indiana
 Ameriketako Estatu Batuak
Ereserkia
On the Banks of the Wabash, Far Away
Administrazioa
Izen ofizialaState of Indiana
Estatu burujabe Ameriketako Estatu Batuak
ISO 3166-2US-IN
HiriburuaIndianapolis eta Corydon
Indianako gobernadoreaEric Holcomb
Zatiketa
Geografia
Koordenatuak39°56′N 86°13′W / 39.93°N 86.22°W / 39.93; -86.22
Azalera94.321 km²
MugakideakMichigan, Illinois, Ohio eta Kentucky
Punturik altuenaHoosier Hill (en) Itzuli
Demografia
Biztanleria6.785.528 (2020ko apirilaren 1a)
Dentsitatea71,94 bizt/km²
Etxebizitzak2.602.770
Hizkuntza ofizialaingeles
in.gov

Indiana ⓘ Ameriketako Estatu Batuetako Mendebalde ertaineko estatu bat da. Ipar-mendebaldean Michigan aintzira du; iparraldean eta ipar-ekialdean, Michigan; ekialdean, Ohio; hegoaldean eta hego-ekialdean, Ohio ibaia eta Kentucky; eta mendebaldean, Wabash ibaia eta Illinois. «Hoosier Estatua» ezizena du,[1] eta 50 estatuen artean azaleraz 38.a da, eta biztanle kopuruz 17.a. Hiriburua eta hiririk handiena Indianapolis da. Indiana 19. estatu gisa onartu zuten Batasunean, 1816ko abenduaren 11n.

Herri indigenek kolonizazio estatubatuarrari egindako erresistentzia hautsi egin zen 1811ko Tippecanoeko guduan garaitu zituztenean eta Tecumsehen konfederazioa 1813an erori zenean. Kolono berriak, batez ere, ekialdeko kostaldetik eta Hegoalde garaitik etorritako britainiar jatorriko estatubatuarrak eta alemaniarrak izan ziren. Sezesio Gerraren ondoren (estatuak Batasunaren alde borrokatu zuen), gas naturalak industria astuna eta etorkin europar berriak erakarri zituen iparraldeko konderrietara. XX. mendearen lehen erdian, iparraldean eta erdialdean salgaien manufakturak eta automobilgintzak gorakada handia izan zuten. Indianako hegoaldea, berriz, landa-eremua izan zen nagusiki. 1920ko hamarkadan Ku Klux Klan indartu eta gainbeheran sartu ondoren, estatua Alderdi Errepublikanotik Alderdi Demokratara igaro zen politikoki 1930eko hamarkadan, New Deal garaian. Gaur egun, hamarkadetan gehiengo errepublikanoak hautatu dituenez, Indiana «estatu gorritzat» hartzen da.

Indianak ekonomia askotarikoa du, eta 2023an estatuko barne produktu gordina 404.300 milioi dolarrekoa izan zen.[2] Indianapolis estatuko metropoli-eremu handienaren erdigunea da, eta eremu horrek bi milioi biztanle baino gehiago ditu.[3] Ondoren dago Fort Wayneko metropoli-eremua, 645.000 biztanlerekin.[4]

Estatuko hiririk handienean, Indianapolisen, kirol-talde profesionalak daude; besteak beste, NFLko Indianapolis Colts, NBAko Indiana Pacers eta WNBAko Indiana Fever. Hiriak lehiaketa ospetsu batzuk ere hartzen ditu, hala nola Indianapolisko 500 miliak, Indianapolis Motor Speedway zirkuituan.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu orokorrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Indianaren erdialdeko nekazaritza lurrak, hegazkinetik ikusita.

Wabash ibaiaren arroak eta Mississippirenak osatzen dute estatuaren zatirik handiena. Iparraldeko ibaiek Michigan aintzirara isurtzen dute beren ura.

Estatu mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Michigan iparraldean eta ipar-ekialdean, Ohio ekialdean, Kentucky hegoaldean eta hego-ekialdean eta Illinois mendebaldean ditu.

Mapa
Indiana eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima hezea du; udak oso beroak dira, eta neguak luzeak eta hotzak. Iparraldean erruz egiten du elurra, eta hego-mendebalean, berriz, lehorteak izaten dira sarritan.

NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 11,3 °C-koa izan zen.[5][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (23,5 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 29,3 °C) eta hotzena urtarrila (−2,4 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −6,8 °C). Urteko prezipitazioa 1108 mm-koa da; hilabeterik euritsuena ekaina da (122 mm) eta lehorrena otsaila (63 mm).

1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 0,7 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (10,7 °C) baino 1,2 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik hiru 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2023 eta 2024). Urterik beroena 2024 izan zen (12,9 °C) eta hotzena 1917 (8,9 °C).[5]

Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 3127 berokuntza-gradu-egun eta 506 hozte-gradu-egun izan ziren.[5]


    Datu klimatikoak (Indiana)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 2.0 4.5 10.5 17.5 23.1 27.8 29.3 28.6 25.5 18.8 10.9 4.5 16.9
Batez besteko tenperatura (ºC) -2.4 -0.3 5.0 11.2 16.9 21.8 23.5 22.6 18.9 12.5 5.8 0.3 11.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -6.8 -5.1 -0.5 4.8 10.7 15.8 17.6 16.5 12.3 6.2 0.6 -4.0 5.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 75 63 85 112 121 122 109 91 84 85 86 77 1108
Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-10-06ko bertsioa)
Berotze-marrak, 1895–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura XX. mendeko batez bestekoarekiko (10,7 °C).
189519602025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+0,7+1,9+0,6+1,2+0,9+0,9−0,1+0,3+0,1+0,6+0,9+1,7
1901–19301991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: −5 / 25 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1895–2025
°C, XX. mendeko batez bestekoarekiko (10,7 °C)
+3 °C−3 °C
189519602025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

William Henry Harrison gobernadoreak han bizi ziren indiarrak bota zituen 1800-1841 bitartean. 1811n Batasunean onartu zuten Indiana. Sezesio Gerran Batasunaren alderdian borrokatu zen.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 6.785.528 biztanle zeuden. Batez besteko adina 38,2 urtekoa zen ( Indianako mapa), 37,1 urtekoa gizonezkoen artean eta 39,4 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 23,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,5 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 97,2 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 94,9 gizon zeuden adin-talde horretan.[6][7]

Mapa
Biztanleria (2025, estimazioa)
Biztanleak (2025)
  • 5.994 – 12.463(10)
  • 14.188 – 19.834(9)
  • 20.061 – 23.533(9)
  • 24.438 – 28.883(9)
  • 29.434 – 34.487(9)
  • 34.799 – 41.305(10)
  • 44.016 – 51.609(9)
  • 66.169 – 85.729(9)
  • 90.969 – 176.049(9)
  • 181.995 – 992.196(9)
Mapa
Biztanle-dentsitatea (2025)
Dentsitatea
  • 8,4 bizt./km² – 16,3 bizt./km²(10)
  • 16,5 bizt./km² – 20,2 bizt./km²(9)
  • 20,8 bizt./km² – 23,0 bizt./km²(9)
  • 23,0 bizt./km² – 28,2 bizt./km²(9)
  • 28,2 bizt./km² – 32,1 bizt./km²(9)
  • 35,2 bizt./km² – 41,2 bizt./km²(10)
  • 41,6 bizt./km² – 56,3 bizt./km²(9)
  • 61,9 bizt./km² – 100,2 bizt./km²(9)
  • 110,3 bizt./km² – 172,3 bizt./km²(9)
  • 182,7 bizt./km² – 950,4 bizt./km²(9)

Arraza eta etnizitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 6.785.528 biztanle zeuden. Herritarren % 8,2 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 82,2 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 75,5[oh 3]; % 10,2 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 9,4; % 2,7 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,5; % 4,3 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,9; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; eta % 0,4 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 4][8]

Arraza/etnia Indianako mapa
Etnizitatea
2000
96,5 %
2010
94,0 %
6,0 %
2020
91,8 %
8,2 %
Ez-hispanoa edo ez-latinoa Hispanoa edo latinoa
Arraza (ez-hispanoak)
2000
87,5 %
8,4 %
2010
86,7 %
9,6 %
2020
82,2 %
10,2 %
Zuria Beltza edo afroamerikarra Asiarra Bi arraza edo gehiago Amerindiarra edo Alaskako natiboa Hawaiiko edo Ozeaniako uharteak Bestelako arraza bat

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 67,0 estatu berean jaiotakoak, % 25,8 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 6,3 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 41,1 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 58,9 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 45,9, biztanleria osoaren % 2,9); ondoren Asian (% 32,1, % 2,0), Afrikan (% 11,2, % 0,7), Europan (% 8,7, % 0,5) eta Ipar Amerikan (% 1,7, % 0,1).[oh 6][9]

Jaioterria eta jatorria Indianako mapa
Jaioterria
67,0 %
25,8 %
6,3 %
Estatu berean Beste estatu batean Beste (Puerto Rico, e.a.) Atzerrian
Atzerritarren herritartasun-egoera
41,1 %
58,9 %
Naturalizatua Ez-herritarra
Atzerriko jatorria, kontinentea
45,9 %
32,1 %
11,2 %
8,7 %
Latinoamerika Asia Afrika Europa Ipar Amerika Ozeania

Etxebizitza eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatuan 2.923.175 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,3 okupatuta eta % 8,7 hutsik.[10] Okupatutako etxebizitzen artean, % 68,4 jabeek okupatutakoak ziren eta % 31,6 errentan hartutakoak.[7] Estatuan 2.667.542 etxegune zeuden guztira, horietatik % 64,9 familia-etxeguneak ziren eta % 35,1 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 72,1 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 27,9 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,2 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,8 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[11] Talde-bizilekuetan bizi ziren 178.374 pertsona (biztanleria osoaren % 2,6); horietatik 43.929 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 72.846 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[10]

2.923.175etxebizitza
2.667.542okupatuak
178.374talde-bizilekuetan

Etxebizitzak Indianako mapa

1.824.482
843.060
255.633
Jabetzan (1.824.482) Alokairuan (843.060) Hutsik (255.633)

Etxegune motak

1.247.981
332.687
760.235
175.980
Ezkondutako bikotea (1.247.981) Gizon-burua (ezkontiderik gabe) (150.659) Emakume-burua (ezkontiderik gabe) (332.687) Bakarrik bizi (760.235) Beste norbaitekin (175.980)

Talde-bizilekuetako biztanleria

43.929
72.846
61.508
Zuzentze- eta gazte-egoitzak (43.929) Unibertsitateko egoitzak (72.846) Egoitza militarrak (91) Beste (61.508)

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

25 urtetik gorako biztanleen artean, % 90,4k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 29,5k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 10,8k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[12]

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artoa lantzen da batez ere, eta abere hazkuntzan, berriz, zerria da ekoizpen nagusia. Iparraldean esnekien lanketak pisu handia du. Ikatz egurra eta gas naturala ateratzen dira lurpetik. Gary, Hammond, East Chicago eta Whiting dira industriagune nagusiak.

Etxeguneen errenta mediana 71.957 $ zen ( Indianako mapa), eta familiena, 90.767 $. Per capita errenta 38.351 $ zen. Biztanleriaren % 12,3 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[13] Etxeguneen artean, % 4,9k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 8,2k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[14]

71.957 $etxegunearen errenta mediana
90.767 $familiaren errenta mediana
38.351 $biztanleko errenta
% 12,3pobrezian

Etxeguneen errenta banaketa

% 7,4
% 10,3
% 13,9
% 10,4
% 7,1
% 8,3
% 8,2
< 10.000 $ — % 4,9 (131.948) 10.000-14.999 $ — % 3,4 (92.514) 15.000-19.999 $ — % 3,1 (84.679) 20.000-24.999 $ — % 3,6 (98.743) 25.000-29.999 $ — % 3,6 (99.050) 30.000-34.999 $ — % 3,9 (105.957) 35.000-39.999 $ — % 4,0 (109.478) 40.000-44.999 $ — % 4,0 (108.221) 45.000-49.999 $ — % 3,8 (103.960) 50.000-59.999 $ — % 7,4 (200.514) 60.000-74.999 $ — % 10,3 (279.533) 75.000-99.999 $ — % 13,9 (376.773) 100.000-124.999 $ — % 10,4 (281.835) 125.000-149.999 $ — % 7,1 (193.769) 150.000-199.999 $ — % 8,3 (225.753) ≥ 200.000 $ — % 8,2 (223.282)

Indianatar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
  2. ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  3. ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  4. ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
  5. ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
  6. ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) IHB. (2020-12-07). What is a Hoosier. Indiana Historical Bureau jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2024-10-05).
  2. ↑ (Ingelesez) What is the gross domestic product (GDP) in Indiana?. USAFacts jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2025-01-15).
  3. ↑ (Ingelesez) InDepth Profile: STATS Indiana. stats.indiana.edu jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2025-04-26).
  4. ↑ (Ingelesez) Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas. U.S. Census Bureau 2011-07-01 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-10-20).
  5. 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-10-06ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
  6. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  7. 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  8. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  9. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  10. 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  11. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  12. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  13. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  14. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Indiana&oldid=11836021"(e)tik eskuratuta