راهنما
این صفحه را به کتابتان بیفزایید
نمایش کتاب (۵۰۰ صفحهها)
صفحهای پیشنهاد کننخستوزیر
نَخُست‌وزیر (به انگلیسی: Prime minister (PM))، رئیس هیئت وزیران است. در کشورهای مشروطه پادشاهی و بیشتر کشورهای دارای حکومت جمهوری (جمهوری‌های پارلمانی و نیمه‌ریاستی) این مقام وجود دارد. اما در برخی از انواع حکومت جمهوری (جمهوری ریاستی) این مقام وجود ندارد و رئیس‌جمهور رئیس هیئت وزیران است.
در نظام‌های حکومتی پارلمانی (اعم از پادشاهی مشروطه یا جمهوری پارلمانی)، نخست‌وزیر (یا گاهی مقامی مشابه با عنوانی متفاوت، همچون صدراعظم آلمان) به واسطه برخورداری از رأی اعتماد قوه مقننه، قدرتمندترین سیاستمدار و رهبر اجرایی کشور محسوب می‌شود. رئیس کشور معمولاً مقامی تشریفاتی است، هرچند ممکن است در شرایط غیرعادی، برای مهار یا کنترل نخست‌وزیر از اختیارات احتیاطی (ذخیره) خود استفاده کند.[۱]
در بسیاری از نظام‌ها، نخست‌وزیر سایر اعضای کابینه را انتخاب و برکنار می‌کند و سمت‌های دولتی را به آنان اختصاص می‌دهد. در اکثر نظام‌ها، نخست‌وزیر عضو ارشد و رئیس کابینه است. در شمار اندکی از نظام‌ها، به‌ویژه نظام‌های نیمه‌ریاستی، نخست‌وزیر مقامی است که برای ادارهٔ دستگاه اداری و اجرای دستورالعمل‌های رئیس کشور منصوب می‌شود.
پیشینه
مقام رئیس دولت در طول تاریخ با عنوان‌های گوناگونی شناخته شده است. عنوان‌هایی مانند «وزیر اعظم»، «صدر اعظم»، «وزیر ارشد» و «رئیس‌الوزرا» در دوره‌های مختلف برای مقامات عالی دولت به کار رفته‌اند. در امپراتوری عثمانی، صدر اعظم عالی‌ترین مقام اجرایی پس از سلطان بود و در بسیاری از دوره‌ها نقش مهمی در ادارهٔ حکومت داشت. در کشورهای اروپایی نیز با گسترش حکومت‌های مشروطه و نظام‌های پارلمانی، مقام نخست‌وزیر به تدریج شکل امروزی خود را پیدا کرد. امروزه در برخی کشورها عنوان «نخست‌وزیر» و در برخی دیگر عنوان‌هایی مانند «صدراعظم» برای رئیس دولت استفاده می‌شود.
وظیفه و اختیارات
نخست‌وزیر معمولاً مسئول هماهنگی و هدایت فعالیت‌های دولت است. مهم‌ترین وظایف او، بسته به قانون اساسی و ساختار سیاسی هر کشور، می‌تواند شامل ریاست بر جلسات هیئت وزیران، هماهنگی میان وزارتخانه‌ها، تعیین یا پیشنهاد وزیران، اجرای سیاست‌های دولت و نمایندگی دولت در برابر پارلمان باشد. در نظام‌های پارلمانی، نخست‌وزیر معمولاً رهبر حزب یا ائتلافی است که از حمایت اکثریت پارلمان برخوردار است. دولت برای ادامهٔ فعالیت خود ممکن است به حفظ اعتماد پارلمان نیاز داشته باشد و در صورت از دست دادن آن، نخست‌وزیر ممکن است مجبور به استعفا یا تشکیل دولت جدید شود.[۲]
نخست‌وزیر در نظام‌های مختلف
نقش نخست‌وزیر در کشورهای مختلف یکسان نیست. در نظام پارلمانی، نخست‌وزیر معمولاً مهم‌ترین مقام اجرایی کشور است و رئیس کشور، مانند پادشاه یا رئیس‌جمهور، بیشتر وظایف تشریفاتی یا محدود دارد. در نظام نیمه‌ریاستی، قدرت اجرایی میان رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر تقسیم می‌شود. میزان اختیار هر یک از این دو مقام به قانون اساسی و شرایط سیاسی کشور بستگی دارد. در نظام ریاستی، معمولاً رئیس‌جمهور هم رئیس کشور و هم رئیس دولت است؛ بنابراین منصب نخست‌وزیری به شکل معمول وجود ندارد.
انتخاب و برکناری
روش انتخاب نخست‌وزیر در کشورهای مختلف متفاوت است. در برخی کشورها رئیس کشور، فردی را که از حمایت اکثریت پارلمان برخوردار است، برای تشکیل دولت منصوب می‌کند. در برخی دیگر، پارلمان یا اکثریت پارلمانی نقش مستقیم‌تری در تعیین نخست‌وزیر دارد. نخست‌وزیر ممکن است در نتیجهٔ استعفا، شکست دولت در رأی اعتماد، برکناری توسط رئیس کشور در شرایط پیش‌بینی‌شده در قانون اساسی یا برگزاری انتخابات جدید از مقام خود کنار برود.
در ایران
در ایران، مقام رئیس دولت در دوره‌های مختلف با عنوان‌هایی مانند صدراعظم، رئیس‌الوزرا و نخست‌وزیر شناخته شده است. پیش از انقلاب مشروطه، صدراعظم به فرمان شاه منصوب و برکنار می‌شد. پس از انقلاب مشروطه و شکل‌گیری نظام مشروطه، عنوان «رئیس‌الوزرا» برای رئیس هیئت دولت به کار رفت. در دورهٔ بعد، عنوان «نخست‌وزیر» رایج شد و این مقام مسئول ادارهٔ دولت و هماهنگی فعالیت وزارتخانه‌ها بود. پس از تشکیل جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، نخست‌وزیری همچنان یکی از ارکان قوهٔ مجریه بود. در این دوره مهدی بازرگان، محمدعلی رجایی، محمدجواد باهنر، محمدرضا مهدوی کنی و میرحسین موسوی به عنوان نخست‌وزیر خدمت کردند. در بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸، مقام نخست‌وزیری حذف شد و اختیارات اجرایی دولت در نهاد ریاست‌جمهوری متمرکز شد. از آن زمان رئیس‌جمهور ریاست قوهٔ مجریه و هیئت وزیران را بر عهده دارد.[۳]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ Torrance, David; Browning, Steve (2026-02-09). "The office and functions of the Prime Minister" (in British English).
{{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند|journal=است (کمک) - ↑ "Parliament and the Government". www.parliament.uk (in English). Retrieved 2026-09-30.
- ↑ «CONSTITUTION OF THE ISLAMIC REPUBLIC». Encyclopaedia Iranica (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۱۰-۰۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)